FANATİZMİN TOPLUMSAL İNCELEMESİ

Fanatizmin Sosyolojik ve Psikolojik Dinamikleri: Toplumsal Yoksunluk ve Hegemonya Üzerine Bir İnceleme

Editör Notu: Bu makaleyi yıllar önce kaleme almış olsam da, geçtiğimiz günlerde oynanan Gençlerbirliği - Fenerbahçe maçında yaşanan üzücü fanatizm olayları, tribünlerdeki bu psikolojik ve sosyolojik sorunun ne yazık ki hala ne kadar güncel olduğunu bizlere acı bir şekilde tekrar gösterdi..

 
Giriş: Fanatizmin Kavramsal ve Tarihsel Temelleri

Fanatizm, geniş kitleleri etkisi altına alan, derin psikolojik ve sosyolojik temellere dayanan toplumsal bir olgudur. Kavramsal bağlamda fanatizm; bir düşünceye, inanca, takıma, zümreye, kişiye ya da nesneye yönelik dogmatik düzeyde, eleştirel düşünceden uzak ve aşırı bir bağlılık durumu olarak tanımlanabilir.

Fanatizmin tarihsel kökenleri insanlık tarihi kadar eskidir. Özellikle toplumların teokratik, monarşik veya imparatorluk rejimleriyle yönetildiği dönemlerde, güç, iktidar ve aidiyet dürtüleri çerçevesinde şekillenmiştir. Feodal sistemde güç elde etme arzusuyla soylulara, iktidar arayışıyla krallara duyulan aşırı bağlılık bu olgunun erken yansımalarıdır. Antik Roma döneminde gladyatör dövüşlerine halkın, soyluların, din adamlarının ve hatta bizzat Sezar’ın gösterdiği yoğun ilgi, fanatizmin tarihsel düzlemdeki en somut ve kitlesel örneklerinden birini teşkil eder. Zaman içinde bu olgu, toplumsal yapıların ve popüler kültürün evrimleşmesine paralel olarak büyük değişimler geçirmiş; günümüzde çok çeşitli nesnelere ve kavramlara yönelerek modern toplumların yaşam tarzının ne denli başkalaştığını kanıtlayan çok boyutlu bir fenomen haline gelmiştir.

Fanatizmin Sosyolojik ve Psikolojik Dinamikleri: Telafi Mekanizması

Fanatizmin sosyo-psikolojik altyapısı incelendiğinde, bireyin hayatındaki eksiklikleri giderme çabasının (telafi/kompansasyon mekanizması) başat rol oynadığı görülmektedir. Örneğin, akademik veya mesleki yaşamında başarısızlık yaşayan ancak tribün kültüründe öne çıkan bir bireyin durumu bu duruma net bir örnektir. Fanatizmin ulaştığı kitlesel noktanın temelinde, hayatta hissedilen tatminsizliklerin ve eksikliklerin başka bir alanda yüceltilerek giderilmesi dürtüsü yatar.

Futbol eksenindeki fanatizm, kimi zaman oldukça yıkıcı ve patolojik sonuçlar doğurabilmektedir. Bu durumu Türkiye bağlamında somut bir vakayla açıklamak mümkündür: Ankaragücü tribünlerinin kale arkasında konumlanan taraftar grubunun kendilerine "Gecekondu" adını vermesinin altında yatan sosyolojik neden oldukça nettir. Bu grubun büyük bir kısmı kentin çeperlerinde, sosyo-ekonomik açıdan dezavantajlı (varoş) bölgelerde yaşamaktadır. Bu profildeki bir taraftarın demografik yapısı incelendiğinde; eğitim seviyesinin yetersizliği, işsizliğin ve ekonomik olanaksızlıkların yarattığı ağır baskı ile toplumda meşru bir statü edinememe duygusu göze çarpar.

Birey, takımla organik bir bağ kurana dek kendini işlevsiz hissederken, tribün kültürü ona yepyeni bir kimlik sunar. Tam zıttı bir profilde; yüksek eğitimli ve ekonomik durumu iyi olmasına rağmen sosyal becerileri zayıf, kendini ifade etmekte zorlanan bir birey de benzer bir aidiyet arayışıyla fanatizme sürüklenebilir. Çünkü her iki durumda da birey, tribünde kabul gördüğü sosyal bir yapının parçası haline gelir. Bir amacı oluşmuştur; bir tribün lideri (amigo) olabilir veya takımına besteler yazan saygın bir figüre dönüşebilir. İşte bu kırılma noktasında, "fanatik" olarak adlandırdığımız kişi takımı ailesinden biri veya en kutsal varlığı olarak konumlandırmaya başlar. Bu patolojik bağlanma, fanatizmin tehlikeli boyutunu tetikler. Birey, takımına yönelik eleştirileri doğrudan kendi varlığına yapılmış bir saldırı olarak algılar; öfke patlamaları, fiziksel şiddet ve rakip taraftarlara yönelik saldırganlık bu aidiyetin karanlık dışavurumlarıdır.

Toplumsal Refah, Kurumsal Çöküş ve Lider Fanatizmi

Fanatizm, aynı zamanda bir toplumun genel refah seviyesinin ve kurumsal yapılarının işlevselliğinin önemli bir göstergesidir. Bireyin fanatizme yönelimi, yaşadığı hayat standartlarıyla ters orantılı bir ivme izler. Ülkemiz özelinde bakıldığında, gelir dağılımındaki adaletsizlikler, sağlık sistemindeki aksaklıklar ve eğitim sistemindeki yapısal sorunlar bireyleri çıkmaza sürüklemektedir. Nitelikli eğitime erişemeyen birey, ekonomik ve entelektüel sermaye birikiminden yoksun kaldığı için sosyal yapıda meşru bir zemin bulamaz ve kendini tatmin etme arayışına girer.

Sonuç, kaçınılmaz olarak fanatizmdir; bu kimi zaman radikal bir örgüt, kimi zaman bir futbol takımı etrafında kümelenme şeklinde tezahür edebilir. Fanatizm, toplumsal değer yargılarına göre şekil alsa da, "fanatizmin olduğu yerde sistemde aksayan bir şeyler var demektir."

Bu bağlamda siyasi figürlere veya liderlere yönelik fanatizm de benzer krizlerin ürünüdür. Ülkenin içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik buhranlar, savaşlar veya darbeler, toplumda derin travmalar yaratır. Kitlelerin, buhran dönemlerinde doğru gördükleri bir figüre yönelmesi, onu desteklemesi anlaşılabilir bir durumdur; ancak bu desteğin sorgulanamaz bir tabuya dönüşerek fanatizmi doğurması sistemdeki arızaların bir sonucudur. Sistemdeki bozuk halkaların (eğitim, sağlık, ekonomi) artması, fanatizmin çok yönlü olarak tırmanmasına, cehaletin ve ekonomik buhranın suç oranlarını artırarak toplumsal huzuru tehdit etmesine zemin hazırlar.

Medya, Endüstriyel Spor ve "Hegemonya"

Taraftarlık, sporun doğasında var olan iyi niyetli bir aidiyet iken, fanatizm bu duygunun aşırıya kaçmış, rasyonaliteden uzaklaşmış halidir. Nitekim her şeyin fazlasının zararlı olduğu gibi, bilginin dahi sindirilemeyen fazlası insan psikolojisini zorlayabilir. Futbolda fanatizmin artması tribün olaylarını körüklerken, diğer yandan futbol endüstrisinin devasa çarklarını (forma, dergi, maç bileti satışları) döndürür.

Bu durumu, Antonio Gramsci’nin "Hegemonya" kavramı üzerinden okumak mümkündür.

Hegemonya, Gramsci’nin kapitalist Batı toplumlarında egemen sınıfların hakimiyetlerini nasıl sürdürdüklerine dair geliştirdiği temel bir kavramdır. Buna göre yönetici sınıflar, bağımlı sınıflar üzerinde yalnızca zor kullanarak değil, onların rızasını üreterek ve kendi çıkarlarını toplumun ortak çıkarlarıymış gibi sunarak bütünlüklü bir otorite kurarlar.

Bu teorik çerçeveden yola çıkarak; futbol endüstrisinden ekonomik rant elde eden yönetici elitler, tüketim eğilimi yüksek bağımlı fanatik sınıfın artmasını örtülü olarak teşvik ederler. Kitle iletişim araçlarında ve basında şiddetin kınandığı yönündeki söylemler, çoğu zaman bu devasa pazardan kâr elde etmek için kurgulanmış bir ironiden ibarettir.

Uludağ Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Beden Eğitimi ve Spor Bölümü tarafından yapılan bir araştırma, yazılı basının bu süreçteki rolünü sayısal verilerle kanıtlamaktadır. Araştırma sonuçlarına göre;

İncelenen Gazete	Toplam Futbol Yazısı	Sosyolojik Açıdan Fanatizmi Teşvik Oranı	Psikolojik Açıdan Fanatizmi Teşvik Oranı
Fanatik	399	%2.0 (8 yazı)	%12.0 (48 yazı)
Fotomaç	414	%1.4 (6 yazı)	%10.9 (45 yazı)
Hürriyet	85	%1.2 (1 yazı)	%9.4 (8 yazı)
Sabah	122	%2.5 (3 yazı)	%13.1 (16 yazı)
Akşam	158	%1.3 (2 yazı)	%9.5 (15 yazı)
Star	174	%1.7 (3 yazı)	%10.3 (18 yazı)

Bu veriler açıkça göstermektedir ki, medya organları birbirine yakın oranlarda fanatizmi beslemekte ve kitlelerin psikolojik zafiyetleri üzerinden kar elde edilen devasa bir piyasa yaratılmaktadır.

Bireysel Çözüm Arayışları ve Toplumsal Reçete

Fanatizm sorununun bireysel bağlamda çözümü mevcuttur. Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Faruk Yorulmaz, bu içsel çatışmayı şu sözlerle ifade etmektedir:

"Bu çelişki nedeniyle fanatiğin iç dünyası aslında huzursuzdur, rahatsızdır. Fanatizmden kurtulmanın yolu, benimsediğimiz düşüncelerin özünü kavramaya çalışmaktır. İnandığımız düşüncelerin olumlu ve olumsuz yanları konusunda geniş bir fikir sahibi olmak amacıyla, karşı görüşleri ön yargılarla peşinen reddetmeden dinlemek, okumak ve öğrenmektir. Doğruların herkes için aynı olmayabileceğini, insanların kendilerine özgü düşünceleri olabileceğini kabul etmek, hiç kimseden daha akıllı olmadığımızı ya da herkesin en az bizim kadar akıllı olabileceğini özümsemek gerekir. Doğruların zaman içinde değişebileceğini akıldan çıkarmadan, kendimizi karşımızdakilerin yerine koyarak empati ve sevgiyle yaklaşmak esastır."

Ancak fanatizmin derinlere nüfuz etmiş köklerini kurutmak sadece bireysel farkındalıkla mümkün değildir.

Sonuç

Fanatizm, uzun vadede toplumsal yapıyı tahrip eden, kutuplaşmayı artıran yıkıcı bir olgudur. İşsiz ve yoksulluk sınırındaki insanların temel ihtiyaçlarını karşılamak yerine maç bileti için maddi kaynak yaratmaya çalışması; toplumsal dayanışma (örneğin görme engelli birine yardım etmek) yerine enerjilerini şampiyonluk kutlamalarına harcaması vahim bir tablodur. Mutluluk ve hüzün eşiklerinin suni bir maç skoruna endekslenmesi; sevinçlerin silahla, yenilgilerin ise bıçakla dışa vurulması, toplumda giderek büyüyen huzursuzluğun üzerini örten tehlikeli bir örtü işlevi görmektedir.

Bu patolojik tablonun çözümü uzun, köklü ve yapısal bir reform sürecini gerektirir. Devletin temel ekonomik, eğitim ve sağlık sistemlerinin rasyonel, adil ve eşitlikçi bir düzene sokulması zorunludur. O aydınlık günleri görmek umuduyla; fanatik kalmayın, taraf olmayın, adil ve eşit olun. Unuttuğumuz en önemli gerçeği, her şeyden önce "insan" olduğumuzu yeniden hatırlayalım.

Saygılar,

TARKAN AYDINONAT
14.02.2010 / İLETİŞİM SOSYOLOJİ PROJESİ İÇİN SERBEST MAKALEM

#fanatizm #futbol #sosyoloji #arastirma #futboldfanatizm